Үш халықаралық рейтинг Қазақстанның адами капиталындағы өзгерістерді көрсетті

Бір уақытта дерлік жарияланған үш халықаралық зерттеу бір қарағанда мүлдем басқа салаларға қарайды. Жаһандық инновациялар индексі экономиканың инновациялық әлеуетін өлшейді, Times Higher Education университеттерді салыстырады, ал Жаһандық дағдылар туралы есеп адамдардың жаңа технологиялық ортада жұмыс істеуге дайындығын талдайды. Дегенмен, Қазақстанның бұл рейтингтердегі нәтижелері тағы бір маңызды көріністі қосады. Ел соңғы жылдардағы мемлекеттік саясаттың нақты қай жерде: білім, ғылым, инновация және адами капиталға бағытталған өзгерістердің сыртқы өлшенетін дәлелдерін ала бастады. Қазақстан 2026 жаһандық инновация индексінде бірден сегіз позицияға көтеріліп, 139 экономика арасында 73-орынға ие болды. Бұл Орталық және Оңтүстік Азиядағы ең ірі акция. Аймақтық есепте бұл ел Үндістаннан кейін екінші орында тұрды. Times Higher Education World University Rankings 2027 рейтингінде Қазақстан қазірдің өзінде он университетпен ұсынылған, ал Назарбаев Университеті алғаш рет әлемнің 376-400 үздік университеттерінің қатарына енді. Тағы бір көрсеткіш жаңа технологиялық шындыққа тікелей қатысты: AI-Human Skills Synergy Index рейтингінде Қазақстан 98 елдің арасында 55-ші орынға ие болды. Рейтингтегі үш позицияның өзі аяқталған технологиялық трансформация туралы айтуға негіз бермейді. Бұл жерде тәуелсіз халықаралық жүйелер бір мезгілде бірнеше байланысты бағытта қозғалысты тіркей бастағанын ескеру маңызды. Егер университеттердің рейтингі жақсарса, мұны бірнеше мықты институттардың жетістігімен байланыстыруға болар еді. Тек инновация индексі көтерілсе, нәтиже жеке экономикалық көрсеткіштердің өзгеруімен байланысты болуы мүмкін еді. Бірақ инновациялық ортаны, университет секторын және адам құзыреттерін бағалау параллель өзгерген кезде жеке жетістіктер туралы емес, кеңірек тенденцияның қалыптасуы туралы айтуға негіз бар. Осы тұрғыда соңғы нәтижелерді Қасым-Жомарт Тоқаев соңғы жылдары дәйекті түрде тұжырымдаған даму моделімен бірге қарастырған жөн. Президент білім мен ғылымды дәстүрлі әлеуметтік күн тәртібінен көбірек алып келеді. Оның сөйлеген сөздерінде олар экономиканың бәсекеге қабілеттілігі, технологиялық егемендігі және мемлекеттің жаңа әлемдік жүйедегі орны тікелей тәуелді өндіргіш күш ретінде қарастырылады. Тамыз конференциясында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев адами капиталды цифрлық дәуірдегі дамудың ең маңызды факторы ретінде тағы да атап өтті. Оның үстіне, біз енді тек оқыту сапасы немесе білімнің қолжетімділігі туралы айтып отырған жоқпыз. Қасым-Жомарт Тоқаев жастардың интеллектуалдық әлеуетін стартаптарды, инновациялық экожүйені және жаңа экономикалық мүмкіндіктерді құрумен байланыстырды. Бұл мемлекеттік саясаттың қисынындағы түбегейлі өзгеріс. Білім адамға тек диплом мен кәсіби біліктілік бермеуі керек. Ол зерттеулермен, технологиялық дамумен, жаңа компаниялармен және өнімділіктің өсуімен аяқталуы керек тізбектің бірінші буынына айналады. Сондықтан Жаһандық инновациялық индекстің қазіргі динамикасы мұқият талдауға лайық. 2026 жылы Қазақстан инновациялық ресурстар бойынша да, инновациялық нәтижелер бойынша да 73-ші орында. Бір жыл бұрын бұл алшақтық айтарлықтай байқалды: ел ресурстары бойынша 75-ші орында, ал нәтижелер бойынша 84-ші орында болды. Басқаша айтқанда, қозғалыс, ең алдымен, мемлекет, бизнес және білім беру жүйесінің инвестициясы нақты қайтарымға айналуы керек. Бұл сегіз позицияның жалпы өсуінен дерлік маңыздырақ. Ұзақ уақыт бойына өтпелі кезеңдегі инновациялық экономикалардың негізгі проблемаларының бірі құрылған инфрақұрылым мен түпкілікті нәтиже арасындағы алшақтық болып қала берді. Зертханалар салуға, білім беру бағдарламаларының санын көбейтуге, мамандарды дайындауға және ғылыми зерттеулерді қаржыландыруға болады, бірақ мұның бәрі технологияға, зияткерлік меншікке, коммерцияландыруға және жаңа өндірістерге әкелмесе, инновациялық жүйе аяқталмаған күйде қалады. Қазақстан бұл мәселені әлі толық шешкен жоқ, мұны рейтингтің өзі көрсетіп отыр. Ел адами капитал мен зерттеулер бойынша 67-ші, ал жоғары білім бойынша 68-ші орында. Сонымен қатар, ғылыми және инженерлік мамандықтардың түлектері айтарлықтай күшті көрінеді: сәйкес көрсеткіш бойынша Қазақстан 38-ші орында. Бұл маңызды теңгерімсіздік. Елде қазірдің өзінде айтарлықтай кадрлық әлеует бар, бірақ келесі міндет – бұл әлеуетті экономикалық нәтижеге тиімдірек айналдыруды үйрену. Сондықтан да мемлекет соңғы жылдары сапалы білім беруді қолдау құралдарын жүйелі түрде кеңейтіп келеді. Бұл бір бағытқа қатысты емес. Жоғары білім беру жүйесінде халықаралық қатысу артып, шетелдік университеттердің филиалдары ашылуда, академиялық серіктестік бағдарламалары кеңейіп, қазақстандықтардың шетелде білім алуына қолдау көрсетілуде, шетелдік студенттер мен ғалымдарды тарту тетіктері қалыптасуда. Сонымен қатар, университеттердің ішкі моделі өзгеруде: олардан тек мамандарды дайындап қана қоймай, сонымен қатар өз зерттеулерін, халықаралық басылымдарды, технологиялық әзірлемелерді және нақты сектормен өзара әрекеттесуін жүргізу күтілуде. Тағы бір маңызды бағыт мектептегі білім беру арқылы өтеді. Елбасының тапсырмасы бойынша жасанды интеллектті енгізу жеке эксперименттер деңгейінен жүйелі мемлекеттік саясатқа көшірілді. Мамыр айында Қасым-Жомарт Тоқаев орта білім беру жүйесіне интеллектіні енгізуді, педагог кадрларды даярлауды, қажетті инфрақұрылымды дамытуды, білім беруді дербестендіруді және тиісті өңірлік жоспарларды қарастыратын арнайы жарлыққа қол қойды. Құжаттың орындалуын бақылау Президент Әкімшілігіне жүктелді. Бұл тәсілдің өзі өзгерістер ауқымын көрсетеді. Бұрын білім беруді технологиялық жаңғырту жеке мамандандырылған мектептер немесе университет бағдарламалары деңгейінде басталуы мүмкін еді. Қазір мемлекет үздіксіз траекторияны құруға тырысуда: мектеп, университет, ғылыми-зерттеу, технологиялық мамандандыру және экономика. Сондықтан Қазақстанның AI-адам дағдыларының синергия индексіндегі нәтижесі 55-орыннан жоғары. Жаңа Coursera индексі бүгінде жаһандық экономика үшін маңызды болып отырған идеяға негізделген. Жасанды интеллектке ие болу жеткіліксіз. Экономикалық артықшылық технологиялық дағдыларды сыни ойлаумен, коммуникациямен, шешім қабылдаумен және басқа да адам құзыреттерімен үйлестіре алатын қоғамдарға беріледі. 2026 жаһандық дағдылар есебіне сәйкес сыни тұрғыдан ойлауды үйретуге әлемдік сұраныс бір жылда 107 пайызға өсті. Бұл AI дәуірі адам капиталын құнсыздандырмайды дегенді білдіреді. Керісінше, оған қойылатын талаптарды күшейтеді. Қазақстан үшін бұл логика ерекше маңызды. Қасым-Жомарт Тоқаевтың жасанды интеллект саласындағы саясаты бастапқыда тек есептеу қуаты немесе мемлекеттік басқаруға цифрлық шешімдерді енгізу төңірегінде қалыптаса бермейді. Президент AI-ны біліммен, оқытумен және ғылыми дамумен үнемі байланыстырады. Бұл тәсілдің стратегиялық мәні бар: сатып алынған технология бірнеше жылдан кейін ескіруі мүмкін, ал адамдарды жаңа технологиялық циклдерге үнемі үйрете алатын жүйе мемлекет үшін ұзақ мерзімді бәсекелестік артықшылыққа айналады. Бұл саясаттың тек рейтингпен өлшенбейтін тағы бір деңгейі бар. Тоқаев тамыз конференциясында сөйлеген сөзінде құндылықтар, кітап оқу мәдениеті, балалардың ғылымға деген қызығушылығы мен өскелең ұрпақтың бойында жауапкершілікті қалыптастыру туралы бөлек айтты. Бұл технология күн тәртібіне маңызды қосымша болып табылады. Мемлекеттік мағынада адами капитал кәсіби дағдылар жиынтығымен шектелмейді. Ол – білімді, өз бетінше жұмыс істейтін, технологияны оған тәуелді болмай пайдалана алатын, саналы азаматты дайындау. Бұл да Қазақстанның қазіргі білім беру саясатының белгілі бір идеологиясын ашады. Сапалы білім бірте-бірте қоғамдық игілік ретінде ғана емес, ұлттық тәуелсіздіктің шарты ретінде де көріне бастады. Өзінің ғылыми мектептерін құрмайтын, инженерлер мен зерттеушілерді дайындамайтын, жасанды интеллектпен жұмыс істеуді білмейтін және тек импорттық технологияларға тәуелді мемлекет өзінің даму мүмкіндіктерін сөзсіз шектейді. Сондықтан білім мен ғылымға құйылатын инвестиция бүгінде салалық емес, стратегиялық маңызға ие. Бұл логиканың институционалдық күшейтілгені тән. Жаңартылған конституциялық архитектурада адами капиталды, білім беруді, ғылымды және инновацияны дамыту стратегиялық бағыттардың бірі ретінде атап өтілген. Осылайша, Тоқаев бірнеше жылдар бойы нұсқаулар, бағдарламалар және жеке реформалар арқылы дәйекті түрде алға қойған міндет ұзақ мерзімді мемлекеттік көкжиекке ие болды. Осының аясында Times Higher Education-тің нәтижесі ерекше. Әлемдік рейтингтегі он қазақстандық университет саны жағынан маңызды емес. Басты мәселе халықаралық бәсекеге қабілеттілік енді бір немесе екі институттың айрықша меншігі болып табылмайтын жүйе қалыптаса бастады ма? Назарбаев Университетінің 376–400 диапазонына кіруі зерттеу құрамдас бөлігінің қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Халықаралық университеттер рейтингі атаудың сыртқы беделін емес, зерттеулерді, дәйексөздерді, халықаралық ынтымақтастықты және академиялық ортаның сапасын қоса алғанда, параметрлердің тұтас кешенін бағалайды. Демек, қазақстандық университеттің жаһандық кестенің басына көтерілуі зерттеу университеті моделінің ел ішінде жұмыс істеуге қабілетті екенін көрсететін көрсеткішке айналады. Бірақ бұл тәжірибенің оқшаулануын тоқтату одан да маңызды. Мемлекеттік саясаттың келесі кезеңі зерттеу мәдениетін университеттердің кең ауқымына тарата алса, Қазақстан мүлде басқаша әсер етеді. Бұл жағдайда университеттер өңірлік өнеркәсіп, медицина, ауыл шаруашылығы, энергетика және цифрлық экономика төңірегінде таланттарды шоғырландыратын нүктеге айнала алады. Яғни, біз енді рейтингтегі орын туралы емес, елдің өзінің экономикалық географиясын қайта құрылымдау туралы айтатын боламыз. Бұл туралы үш халықаралық зерттеу келіседі. Жаһандық инновация индексі мемлекеттің жағдай жасау және инновациялық нәтижелерге қол жеткізу қабілетін көрсетеді. Times Higher Education білім беруі тиіс мекемелердің сапасын көрсетеді. AI-Human Skills Synergy Index осы білім мен технологияны қолдануға тура келетін адамдарды бағалайды. Әрбір көрсеткіш жеке әдістемемен шектелетінін ескеріңіз. Дегенмен, егер сіз оларды біріктірсеңіз, мәселені кеңірек қарастыруға болады. Қазақстан мемлекет жасаған білім және ғылым құралдары халықаралық деңгейде өлшенетін алғашқы нәтижелерді бере бастаған кезеңде. Сонымен қатар, Қасым-Жомарт Тоқаевтың саясатының өзі мынадай міндетке құрылған. Президент гранттар санына, ашылған университеттерге немесе халықаралық лауазымдарға тоқталуды ұсынбайды. Негізгі сұраныс бірте-бірте сапаға және практикалық әсерге көшуде. Инновациялық индексте 73-орын маңызды, бірақ келесі мақсат – бәсекеге қабілетті технологиялардың пайда болуы. Университеттердің өсуі маңызды, бірақ соңғы нәтиже күшті мектептер мен әлемдік деңгейдегі зерттеулермен өлшенуі керек. Жасанды интеллектіні меңгеру маңызды, бірақ адамдар оны өнімдерді, компанияларды және жаңа индустрияларды құру үшін пайдалана алатын кезде ғана артықшылыққа ие болады. Сондықтан қазіргі рейтингтерді реформалардың нәтижесі ретінде емес, аралық нүкте ретінде қабылдаған дұрысырақ. Белгіленген курс бірте-бірте бір жүйеге біріктіреді: сапалы білім, заманауи ғылым, жасанды интеллект, инновация және адами капитал. Мемлекет осы ортаны құру үшін қомақты ресурстарды инвестициялады және қолдау құралдарын кеңейтуді жалғастыруда. Енді басты мәселе Қазақстанның халықаралық кестелерге тағы бірнеше рет көтеріле алатынында емес. Ең бастысы, ел жинақталған интеллектуалдық әлеуетін тұрақты артықшылыққа айналдыра ала ма?